Artikelen

Voor de website www.theologie.nl van uitgeverij KokBoekencentrum schreef ik op verzoek in de periode van juni tot december 2021 een zevental artikelen. De volgende artikelen vind je hieronder:

21-6-2021: Voorgangers die een toontje lager moeten inzetten
19-7-2021: Bidden voor Peter R.
16-8-2021: De Heliand houdt onze cultuur een spiegel voor
13-9-2021: Leesrooster-christenen loyaal aan joodse lijn
11-10-2021: Samenleving krijgt kerkgebouwen terug
8-11-2021:  Marketing van een Bijbel
29-11-2021: Joodse wortels onder het kerstfeest


Tekst: 21 juni 2021


Voorgangers die een toontje lager moeten inzetten


Er is in de media aandacht voor predikanten die vastlopen in hun werk. De EO zwengelde die discussie aan met het programma ‘Uitgepreekt’. De omroep wil de menselijke kant laten zien van de dominee die klem komt te zitten in het kerkenwerk. Daarachter zit de vraag of er een punt kan zijn waarop je als predikant een nieuwe kans moet krijgen. Je hebt vergeving gepredikt, mag je nu zelf ook vergeving ontvangen?

De vraag ligt ingewikkeld. Want onder het thema ‘Uitgepreekt’ gaat een lappendeken aan ontsporingen schuil. De EO laat vier mensen aan het woord: een dominee die ruziet met een kerkenraad, een dominee die ideologisch vastloopt, een dominee die een buitenechtelijke relatie krijgt en (uiteindelijk toch niet uitgezonden) een dominee die buiten zijn relatie een kind verwekt.

In kerkjuridische zin zijn de vier casussen niet met elkaar te vergelijken. Wie ideëel vastloopt, heeft een persoonlijke uitdaging, een motivatieprobleem en heeft belang bij een sparring-partner. Wie sociaal onhandig opereert in een gemeente komt bij visitatie terecht en heeft bemiddeling nodig. Wie als voorganger seksuele grenzen niet in acht neemt, belandt bij een college voor het opzicht. Laten we de drie categorieën nog eens langslopen.

Identiteit van de pastor

De ideële vragen hebben met de identiteit van de predikant te maken. De predikant is iemand van vlees en bloed. Hij of zij ontwikkelt zich qua gevoelens over ziel en zaligheid. Er zijn psychologen die zeggen dat een mens iedere zeven jaar (geleidelijk) een transformatie ondergaat – the seven-year itch. Je herschikt je leven.

Ook je blik op geloof en spiritualiteit ontwikkelt zich. Om het met Paulus te zeggen: na een periode vloeibare melk te hebben gedronken, ben je toe aan vastere spijs. Na het doordenken van de omlijnde Heidelbergse Catechismus groei je toe naar de openingen van de Doornse Catechismus; of omgekeerd.

Het hoort bij de taken van een seminarie, een classispredikant en een werkgemeenschap om met collegae de vinger aan de mentale pols te houden en te benoemen waar de verschuivingen plaatsvinden. Hoe meer je je daarvan bewust bent, hoe beter je kunt communiceren; zeker als je met een werkomgeving te maken hebt die niet noodzakelijkerwijs dezelfde veranderingen ondergaat.

Je moet je als voorganger enigszins aanpassen bij wat je omgeving verwacht; of je trekt de conclusie dat je zo veranderd bent, dat het goed is te muteren van standplaats. Dan krijg je de kans om vanuit nieuwe referentiekaders je weg te zoeken. Een predikant hoort net als de voetbaltrainer en de burgemeester en de mannequin bij de beroepen die je niet een leven lang op eenzelfde plaats en op eenzelfde manier invulling geeft.

Sociale conflicten

De meeste sores die predikanten ervaren hebben te maken met onderlinge meningsverschillen, zo lijkt me. Het cynische is, dat het meestal de predikant zelf is die bemiddelt in conflicten tussen mensen. Hij of zij is een geoefend luisteraar. En het helpt als je gaandeweg tot een herschikking van waarden weet te komen, waarop ruziemakers elkaar weten te vinden.

Het wordt allemaal lastiger op het moment dat de predikant zelf één van de ruziënde partijen is. Er hangt op zo’n moment veel af van het incasseringsvermogen en de mate waarin mensen die in het conflict staan, hun meningen weten te verwoorden. Lukt het je om bij je eigen kwetsbaarheid te blijven? Dat gaat nogal eens mis. Dan heeft iemand het niet over ‘ik vind het moeilijk om…’, maar over ‘jij bent altijd zo dominant dat …’.

Als de predikant degene is die dergelijke tikken uitdeelt, kan hij of zij zich onmogelijk maken in een gemeente. Er zijn blijvende wonden geslagen. Het is lastig geworden om nog dominee voor allen te zijn, zoals je dat geacht wordt te wezen, net zoals de burgemeester en de koning gezicht moeten geven aan het geheel van de gemeenschap. Er rest bij een te ver gaande escalatie weinig anders dan losmaking van de gemeente en ruimte om het elders opnieuw te proberen.

Grensoverschrijdend gedrag

Wat tenslotte rest is de derde categorie: de predikanten die voor opzicht beland zijn en die uit het ambt worden gezet. Zij hebben zich schuldig gemaakt aan grensoverschrijdend gedrag, ze hebben vertrouwen misbruikt. Je bent als een bankier die een greep in de kas heeft gedaan, of een elektricien die draden verkeerd heeft aangelegd waardoor er spanning op het hele fornuis is komen te staan.

Is er in dergelijke gevallen een pardon mogelijk? De daders worden in het EO-programma en in de media als slachtoffer geïntroduceerd. Ze vertellen hun verhaal en doen impliciet of expliciet een appèl op de kerk om de zonde te vergeven en hen weer loyaal op te nemen in de ambtelijke structuren. Er zijn toch ook teksten over vergeving ‘tot zeventig maal zeven maal’ (Matteüs 18:22)?  

Dader of slachtoffer

Ik ben terughoudend. Niet alleen uit compassie met de slachtoffers die ze gemaakt hebben. En niet alleen omwille van de geloofwaardigheid van de voorgangers in het algemeen. Maar ook omdat er bij de Bijbeltekst op vergeving een ander woord staat: ‘als hij tot inkeer komt’ (Lukas 17:3).

Wat is inkeer, wat is berouw? Inkeer is niet ‘balen van de consequenties van je gedrag’. Hoe berekenend kan een biecht zijn? Het is eerder: ‘Jezelf tot op het bot toe schuldig voelen’; te erkennen: ‘Ik ben schuldig, en niet waard de profetenmantel nog langer te dragen’. Inkeer is niet vergeving claimen. Alleen het slachtoffer vermag de zonde uit te gummen.

Je kan trouwens vergeving schenken aan mensen, zonder dat direct te koppelen aan een recht op terugkeer in een oud beroep. Je kunt een uitglijdende docent vergeving schenken, zonder dat je hem of haar weer voor de klas wilt zien staan. Want de eerlijkheid gebiedt te zeggen dat er soms sprake is van terugkerend gedrag.

-----------------------------------------------------------------------------------

Tekst: 19 juli 2021

Bidden voor Peter R.

Bidden is populair. Het woord wordt niet alleen in de mond genomen door mensen met een religieuze achtergrond, ook seculiere mensen spreken over ‘bidden voor iemand’; ze doen dat op het moment dat de mogelijkheden van wetenschappelijke instrumenten ophouden. Het is opvallend hoe vaak de woorden hebben geklonken bij mensen die Peter R. de Vries het goede toewensen kort na de moordaanslag en er nog hoop op overleven was.
  

D66-voorvrouw Sigrid Kaag zei in een reactie op de moordaanslag in Amsterdam: ‘Ik bid voor Peter’. RTL-directeur Peter van der Vorst deed het nog explicieter: ‘We bidden met zijn allen voor een wonder’.

Natuurlijk spreken religieuze voorlieden zich in soortgelijke taal uit. De rooms-katholieke bisschop Jan Hendriks van Haarlem-Amsterdam zei: ‘Ik hoop en bid dat hij de strijd op leven en dood waarin hij nu verkeert, zal overleven en mag herstellen’. René de Reuver reageerde via social media en hield het algemeen: ‘Goed om zondag voorbede te doen voor allen die, met alle gevolgen van dien, de georganiseerde misdaad bestrijden’.

Sluiten

Die terughoudendheid van René de Reuver sluit aan bij de onafhankelijke positie die Peter R. de Vries verkoos. Peter nam afstand van het gereformeerde milieu waarin hij is groot geworden. Hij maakte een eigen inschatting van rechtvaardigheid, wars van instituties. Hij wond zich bijvoorbeeld op over kerkelijke autoriteiten die coronaregels aan hun laars lapten. ‘We moeten niet de grenzen sluiten, maar de kerken’, zei hij voor de televisie. En in een soort kerstmeditatie sprak hij ooit zijn twijfel uit over het bestaan van God in een wereld vol honger en oorlog.

Dat roept de vraag op in hoeverre de  uitdrukking ‘Ik bid voor Peter R. de Vries’ aansluiting vindt bij het gedachtengoed van de misdaadverslaggever zelf. Zeker als het gebed niet alleen gaat over zijn lichamelijke situatie, maar ook over zijn zielenheil. Tijdens een christelijke manifestatie op het Malieveld in Den Haag sprak Joshua Kotadiny, werkzaam in de Bijlmer, een gebed uit: ‘Vader Here, vandaag bidden we tegen elke liquidatiegeest, elke spirit van moord. Vandaag wil ik u bidden speciaal voor Peter R. de Vries, ik draag zijn ziel voor uw troon. U bent bij machte hem te redden. En niet alleen hem, maar door dit wonder zal u heel Nederland opheffen door de kracht en de zalving van de Heilige Geest’.

Water

Al die varianten lezend denk je wellicht: Wat is dat eigenlijk, bidden? Bidden is volgens internet ‘contact met hogere machten zoeken’. Het is aanroepen, en ook bedelen, bezweren, danken, dringend verzoeken, smeken, zelfs het stilstaan van de roofvogels in de lucht. En door al die betekenissen heen is er een verlangen naar krachten sterker dan de natuurwetten. Thijs Geuze beschrijft de Bijbelse oorsprong van het gebed in het ‘Handboek voor Gebed’. Hij onderkent alleen al in het Oude Testament achttien invullingen. Ze hebben met elkaar gemeen dat ze gemeenschap zoeken met God. In het Nieuwe Testament wordt de betekenis van het gebed uitgebouwd naar het gebed ‘in de naam van Jezus’ en naar verdere liturgische toepassingen. Je komt in de Bijbel ook handelingen tegen die het gebed symboliseren. Iemand kan ‘de ziel uitgieten als water voor het aangezicht van de Here’ (1 Samuël 1: 15) en het gebed kan vergeleken worden met een zoon die om een brood vraagt of een vis of een ei (Lukas 11: 11-13).

De media plaatsten direct na het schietincident camera’s op plekken waar ze collectief gebed verwachtten. De blauwe moskee in Amsterdam kwam voorbij en de moskee in de Schilderswijk in Den Haag met een groot spandoek ‘Vecht Peter Vecht! Zoals je altijd voor andere vecht moet je nu voor jezelf en je gezin vechten. En wij bidden met ze mee’. En een cameraploeg maakte zijn opwachting bij de moskee vlakbij het Centraal Station in Utrecht. En een woordvoerder zei: ‘We zijn hier om ons verdriet te uiten. Peter R. de Vries heeft altijd ons verdedigd. Mensen zien ons als gevaar. Maar hij verkondigde: moslims zijn gelijk aan anderen’.

Braambos

We zien ds. Herman Koetsveld een kaarsje aansteken in de Westerkerk in Amsterdam bij de bronzen ‘brandende braambos’. ‘We hebben in de Westerkerk afgesproken dat we als kerk aanwezig willen zijn als de samenleving op zijn grondvesten schudt’, legde hij uit, ‘We voelen allemaal dat we vanuit machteloosheid en medeleven iets willen doen. Misschien is dat wel bidden. Dat je geconcentreerd naar binnen gaat en zoekt naar symboliek om dat tot uitdrukking te brengen’.

Het zijn niet alleen de woorden die klinken, maar ook de symbolen die een gebed uitdrukken. Er is de bloemenzee in de Lange Leidsedwarsstraat. De boeren - in de weer met de stikstofwetgeving – namen een minuut stilte in acht. De selectie van Ajax zette een handtekening op een voetbalshirt van de club bedoeld voor Peter. ‘Missionaire vormen van gebed’ noemt Matthijs Vlaardingerbroek dat soort zaken in de bundel ‘Handboek voor gebed’. ‘Is handen vouwen en ogen dichtdoen de enige manier om met God te communiceren?’, vraagt hij zich af, om vervolgens te stellen dat je ook kunt bidden met een berg stenen, een schildering, figuren van klei of geverfde eieren.

Stijlfiguur

Wat blijft is het besef dat het gebed voor Peter R. de Vries de persoon overstijgt. Peter staat voor een zaak, is een stijlfiguur. Dan is het gebed ook niet zozeer ingegeven door de persoonlijke relatie die mensen met de persoon van Peter R. de Vries hebben, maar de relatie tot het mediatype dat ze zich inbeelden. Het is een gebed om vrijheid en veiligheid; een gebed ‘in de naam van Peter de Vries’.

Het Nederlands Dagblad drukte dat uit door op de voorpagina een gebed te plaatsen vanuit de principes van Peter R. de Vries: ‘De Vries was onvermoeibaar op zoek naar gerechtigheid. Heer, gerechtigheid sticht vrede, brengt rust en vertrouwen voor altijd. Laat dat het resultaat zijn van zijn werk, in het leven van vele nabestaanden én van hemzelf’.

----------------------------------------------------------------

Tekst: 16 augustus 2021

De Heliand houdt onze cultuur een spiegel voor

De bijna 92 jaar geworden Anne van der Meiden is geroemd om zijn vertaling van de Bijbel in het Twents. Maar Anne heeft nog een vertaling geschreven die onderbelicht is gebleven: de Heliand. Het loont de moeite de tekst te lezen. Want als je de Heliand leest, leer je het karakter van het christendom in de Lage Landen beter begrijpen.

De Heliand is een evangelieharmonisatie, geschreven door een Saksische monnik oms