Bisschop Kaisamari Hintikka
Hoe gevaarlijk is het over een rechtvaardige oorlog te spreken?
De Finse bisschoppen hebben een tekst naar buiten gebracht over de ‘Roep om vrede’ (Call for peace), waarin de positie van de kerk wordt weergegeven ten aanzien van vragen over vrede en veiligheid. Ze bespreken de wens van een ‘rechtvaardige vrede’ en hebben ook het thema ‘rechtvaardige oorlog’ een plek gegeven. Dat laatste is een lastig thema, omdat niemand op oorlog zit te wachten, maar in de situatie van Finland kan je er niet omheen dat zo’n 900.000 mensen in Finland het land kunnen moeten verdedigen. De grens met Rusland is volledig dicht.
De Europese Raad van Kerken (CEC) hield een digitale ontmoeting over de brief op vrijdag 25 september 2026 als onderdeel van de discussie over ‘Pathway to peace’, een leidend programma van de CEC. De lutherse bisschop Kaisamari Hintikka hield daarbij een inleiding waarin ze de headlines van de tekst – de kerk spreekt over een brief – naar buiten bracht. De bisschoppen brengen vaker dergelijke epistels uit; in 2021 was er een brief over ‘De bijbel en de kerk’, in 2023 een tekst over ‘Verlangen naar gebed’ en in 2025 de tekst ‘The call for Peace’, het document dat met de CEC aan de orde kwam.
De bisschop liet zien hoe het besef van veiligheid in korte tijd wezenlijk veranderd is in Finland. Na tachtig jaar vrede in grote delen van Europa is er in korte tijd een nieuwe wereldwijde wanorde ontstaan; dat vraagt om een nieuwe positiebepaling. De geestelijke leiders brengen daarbij diverse onderwerpen ter sprake: over de droom van vrede, de taak voor alle inwoners, de bijbelse perspectieven, bredere religieuze invalshoeken en ze sluiten af met het belang van het gebed.
Na de introductie volgde er een gesprek, waarin twee benaderingen door diverse deelnemers naar voren werden gebracht. Enerzijds was er een onderstreping van het belang van gebed. ‘Het is goed om rapporten te schrijven’, zei iemand, ‘maar dat doen meer geledingen; de inbreng van de kerk is uniek in het gebed om vrede’.
Vanuit de organisatie ‘Kerk en vrede’ werd er verwondering uitgesproken over de tweezijdige benadering in het rapport. Er is een uitwerking van het begrip ‘Rechtvaardige vrede’ en een analyse van het begrip ‘Rechtvaardige oorlog’. Een woordvoerster noemde de laatste invalshoek een paradigmashift, omdat de kerken in het verleden juist de keus gemaakt hebben in te zetten op ‘Rechtvaardige vrede’. Het rapport van de Duitse kerken (EKD) blijft vanuit dit begrip een analyse geven. De Finnen kiezen er voor om terug te grijpen op het idee dat een oorlog rechtvaardig kan zijn. De bisschoppen spreken weliswaar over een ‘laatste optie’ en zeggen dat zo’n oorlog ‘tegen Gods wil’ is en conditioneren de daadwerkelijke oorlog aan een zo beperkt mogelijke uiting van geweld. De woordvoerster van de organisatie ‘Kerk en vrede’ noemde dat opmerkelijk. Naast een ‘Friedenstugtichkeit’ ontwikkelt men een soort ‘Kriegstüchtigkeit’.
De bisschop retourneerde, dat de tweesporige inbreng onvermijdelijk is in een land dat honderden kilometers grens deelt met Rusland; een land ook waar vele honderdduizenden mensen zich sterk maken om bij een militaire noodzaak het land te verdedigen. Er is veel zorg, nadat Rusland in 2022 met krachtige middelen probeert Oekraïne in te lijven. Wat daar gebeurt, zo vreest men, zou ook op andere plaatsen kunnen gaan spelen. De grenzen met Rusland zijn derhalve hermetisch afgesloten.
Vragen waren er vanuit de diverse kerken ook over de glijdende schaal waarover men spreekt over oorlog en vrede. De grenzen vervagen. Met hybride schermutselingen en pesterijen probeert de één de ander te ontregelen. Dergelijk gedrag verlaagt de drempel naar geweld en kan leiden tot nieuwe escalaties.
De Europese Raad van Kerken (CEC) werd in 1959 opgericht als platform van kerken om bruggen te slaan over de toenemende polarisatie van de Koude Oorlog. Het oecumenische kerkelijke verband ziet ook in deze tijd een primaire verantwoordelijkheid in het bespreken van vragen over vrede, veiligheid en verbinding op het Europese continent. De uitwisseling van gedachten tijdens de digitale ontmoeting wordt gebruikt voor het uitwerken van een verdere standpuntbepaling van de CEC. Het thema ‘Pathway to peace’ wordt gezien als het belangrijkste thema dat op de eerstvolgende assemblee in Athene in 2028 op de agenda zal staan.