Foto: Omslag van de biografie over Henk Berkhof

Berkhof in zijn Lemelse tijd

‘Lemele is het middelpunt der aarde en als je ’t  niet gelooft meet je ’t maar na’. Die uitspraak van Henk Berkhof, predikant in Lemele in de jaren 1938-1944. Er is een vuistdikke biografie verschenen over Henk Berkhof. Hendrikus Berkhof, is de titel. Karel Blei heeft hem geschreven. We beperken ons tot de eerste hoofdstukken.  

Het werk van de jonge predikant werd al snel getekend door de Tweede Wereldoorlog. Hij sprak in oktober 1940 een preek uit vanaf de kansel waarin hij kritiek uitte op de anti-Joodse maatregelen van de Duitse bezetters. Hij preekte over Matteüs 10: 16 (‘Ik zend jullie als schapen onder de wolven’); de preek werd op 20 oktober in Ommen gehouden en zou een week later in Lemele klinken. Zo ver kwam het niet. Hij sloot af met: ‘Wij moeten ons niet door de wolven laten overmeesteren, maar tot de tegenaanval overgaan en hun toeroepen: bekeert u! Zelf zijn we te ban gom belijdende kerk te zijn. Maar Jezus zegt: Ik zend u. En ook: Ik ben met u. Dat geeft moed en troost. Want aan Hem is de overwinning’.

Berkhof zou de volgende dag, 21 oktober, door de Duitse veiligheidsdienst worden gearresteerd. Hij was aangebracht door NSB-ers in de kerkdienst. Ze hadden bij Berkhof ‘Duits-vijandige’ uitlatingen gehoord en hem beschuldigd van ‘belediging van Rijk en Weermacht’. Berkhof werd gevangengezet in Enschede. De condities van het verblijf waren relatief gunstig. Hij kon er tijd maken voor het schrijven van zijn publicatie ‘Geschiedenis der Kerk’. Op 17 maart 1941 werd hij overgebracht naar Scheveningen. Maar onderweg vond een verkeersongeluk plaats; in de buurt van Amersfoort. Berkhof kwam er met een hoofdwond en een lichte hersenschudding van af. Hij belandde in het ziekenhuis. Na twee weken werd hij uit het ziekenhuis ontslagen. En wonder boven wonder mocht hij naar huis. Hij ging naar Lemele en pakte het werk als predikant weer op.

Rechter

Berkhof kreeg later bericht dat hij op maandag 9 juni 1941 in Zwolle voor de Duitse rechter dr. I. Joppich moest verschijnen. Ter tafel lag nog steeds zijn preek uit oktober 1940. Hij preekte daaraan voorafgaand over Amos. Blei citeert het uitvoerig en concludeert: ‘Een rechtstreekse verwijzing naar de actualiteit van de toenmalige Duitse bezetting komt in deze preek uiteraard niet voor. Tegelijk is het niet voorstelbaar dat aan de gemeente de zinspeling daarop zal zijn ontgaan’.

De preek werd op 9 juni tegen het licht gehouden. Berkhof ging vrijuit. Hij had voor Nederlandse hoorders gesproken. De uitspraken waren niet verbonden met het Duitse rijk. Volgens Blei had Berkhof geluk dat dit zich afspeelde aan het begin van de oorlog. Later werd de strafmaat aangescherpt.

Berkhof bleef de reputatie houden tijdens de preek veel te durven zeggen. Dat maakte de risico’s alsnog weer opgepakt te worden groot. Hij besloot dan ook opeen gegeven ogenblik onder te duiken. In het kerkblad van 5 juni 1942 werden bij alle kerkdiensten predikanten van elders ingevuld. Berkhof was in de nacht van 3 op 4juli overhaast vertrokken. Hij moet een waarschuwing hebben gekregen. Er is wel verondersteld dat de preek van zondag 3 mei over 1 Korinthiërs 15: 26 de aanleiding was. De tekst luidt: ‘De laatste vijand die teniet gedaan wordt is de dood’. In de preek hekelde Berkhof het spreken over ‘de goede dood’, de dood op het slagveld. ‘Heerlijk’, sprak hij cynisch, ‘om voor een wereldbeschouwing of orde of leus te vallen met een kogel in je borst’. In de loop van 1943 heeft Berkhof het werk toch weer bovengronds opgepakt. Hij bleef kritisch en ving onder meer Joden op.

Eind 1943 eindigde de periode in Lemele. Berkhof nam een beroep aan naar Zeist; hij en zijn gezin verhuisden.

Wie meer wil weten van Berkhof kan het boek ‘Hendrikus Berkhof’ aanschaffen. We beperkten ons in de weergave tot de Lemeler periode, die is in het boek beschreven van pag. 62 t/m pag. 262. De hele biografie telt 788 pagina’s. Het boek is uitgegeven door KoKBoekencentrum en kost 39,99 euro.

Foto onder: De auteur van het boek Karel Blei