Promotie Visser 't Hooft

Promotieplechtigheden bij de Vrije Universiteit vinden geregeld plaats in het auditorium. Ik was er naar toe gegaan, omdat Jurjen Zeilstra zijn inventarisatie in de duizend boeken over Visser 't Hooft en de duizenden brieven had afgerond. Hora est, gold voor hem. Het moment van verdediging van de uitgeschreven tekst. Zijn biografie over Visser 't Hooft kwam niet alleen als boek uit, maar was tegelijk een dissertatie. 

De plechtige verdediging begon met enkele filmbeelden waar de voor sommigen nukkige man zelf aan het woord kwam. Maar niet alleen Visser 't Hooft zelf kwam in beeld. Ook enkele mensen waren gefilmd, die de grondlegger van de Wereldraad persoonlijk hadden gekend. Ineens verscheen bijvoorbeeld levensgroot Albert van de Heuvel voor in de promotiezaal. Hij is een van de oudgedienden. Het aardige was, dat hij ook bij de promotie zelf was gekomen. Kicking and alive. Hij keek dus zichzelf via het levensgrote scherm plotseling in het gezicht. 

Tijdens de promotie-plechtigheid woensdag 5 september van Jurjen Zeilstra op een proefschrift over Willem Visser ’t Hooft, de oprichter van de Wereldraad van Kerken, citeerde één van de hoogleraren de website van de Raad van Kerken. ‘De Raad van Kerken noemde uw dissertatie prachtig’. Iedere klinker raakte mijn ziel als engelenzang. Maar het waren slechts drie seconden van glorie. Want de hooggeleerde opponens gebruikte het citaat alleen om Jurjen daarna des te steviger van repliek te kunnen dienen. Hij vond dat de biografie te weinig vanuit één vraagstelling was uitgewerkt.

Jurjen gaf aan dat de vragen zich ontwikkelden naarmate de bronnen zich verder openden. En er waren vele bronnen. Alleen al zo’n 50.000 brieven, zei iemand. Ik kan het nog steeds niet helemaal geloven, want dat impliceert op 50 werkbare jaren drie brieven per dag. Door mee te lopen in de vragen van de tijd wordt uiteindelijk Visser ’t Hooft het meest recht gedaan.

Een andere hoogleraar vroeg naar Willems houding in de koude oorlog. Hij staat bekend als iemand die zich inschikkelijk opstelde naar de Russen en thema’s als de Goelagh Archipel niet veroordelend aansneed. Hij wilde een soort derde weg aanhouden tussen het kapitalisme in het westen en het communisme in het oosten. Hoe reëel was die houding? Had hij dan onvoldoende geleerd van de dertiger jaren, toen Hitler aan de macht kwam in Duitsland en ook Willem Visser ’t Hooft te lang dacht dat het allemaal wel over zou waaien.

Ik verwonderde me over de kritische zin die de historici van de Vrije Universiteit aan de dag legden richting de theologie. Jurjen heeft in zijn verhaal de theologie van Visser ’t Hooft mee benoemt. Hij spreekt kritisch over het christocentrisme, het onbegrip voor de secularisatie, de elitaire ecclesiologie. Het bracht James Kennedy tot de vraag wat nou precies de bedoeling was. Of Jurjen bijvoorbeeld wilde laten zien hoe de theologie slijt aan de tijd. Jurjen sprak het niet tegen, en maakte tegelijk duidelijk dat hij Visser ’t Hooft recht wilde doen in zijn diverse bewegingen, zonder in een laudatio te vervallen. Jurjen toonde zich daarom ook kritisch over de autobiografie die Visser ’t Hooft zelf heeft geschreven. De oecumenicus verdoezelt daar een enkele keer de volgorde van feiten, omdat het past in zijn gewenste zelfbeeld. Een schrijven uit 1933 over de joden als probleem is zo’n voorbeeld van een tekst waar Visser ’t Hooft liever niet aan herinnerd wordt. Kennedy herkende ook wel dat er met de dissertatie geen sprake is van een hagiografie.

De oud-katholieke hoogleraar Peter Ben Smit wilde weten of Visser ’t Hooft wel voldoende oog had voor de bilaterale dialogen tussen kerken. Staarde de in Haarlem geboren theoloog zich niet te veel blind op de bredere oecumenische gesprekken. Jurjen weersprak dat. Hij toonde al vroeg interesse in bijvoorbeeld de gesprekken tussen de Anglicanen en de Rooms-Katholieken.

Ongetwijfeld behoort dr. Willem Visser ’t Hooft tot de belangrijkere theologen die Nederland in de twintigste eeuw heeft voortgebracht. Het is dan ook geen wonder, dat de lijvige biografie van Jurjen Zeilstra binnenkort al in het Engels verschijnt.

Foto boven: een lange stoet van mensen die uitkomen bij Jurjen Zeilstra, de man die voor de tweede keer gepromoveerd is.
Foto onder: het beeld van Visser 't Hooft op het scherm achter de rector magnificus.